हाम्रो बारेमा

२. पुनर्वास जनता मा.वि.को वर्तमान अवस्था

२.१ पृष्ठभूमि

विद्यालय क्षेत्र विकास कार्यक्रम (२०७३–२०८०) को आवधारणा अनुरुप स्थानीय तहमा सञ्चालित सामुदायिक माध्यमिक विद्यालयहरुमध्ये अभिभावक र बालबालिकाहरुको पहिलो रोजाइको राम्रो विद्यालय, राम्रो शिक्षण, राम्रो सिकाइ भएको विद्यालयको रुपमा विकास गर्न निर्धारित निश्चित आधार र प्रक्रिया पूरा गरी नेपाल सरकारको मन्त्री स्तरीय निर्णय २०७७।०३।३१ बाट नमुना विद्यालयको रुपमा विकास र सञ्चालन गर्न छनौट भएकोले कार्य सम्पादन परीक्षण, स्व–मूल्याङ्कन फारम, भौतिक पक्षको लेखाजोखा फारम, विद्यालय सुधार योजना सहयोगी पुस्तिका (२०७५–२०७९), नमुना विद्यालय निर्देशिका २०७४ लगायतका व्यवस्थालाई आधार मानी यस श्री पुनर्वास जनता माध्यमिक विद्यालय, पुनर्वास नगरपालिका–६ लाई आगामी पाँच वर्षभित्र स्रोत साधन सम्पन्न नमुना विद्यालयको रुपमा स्थापित गर्ने लक्ष्य विद्यालयले लिएको छ ।

श्री पुनर्वास जनता मा.वि. कञ्चनपुर जिल्लाको पुनर्वास न.पा. वडा नं.६ स्थित टाउन बजारको दक्षिणमा अवस्थित यस क्षेत्रको सबैभन्दा जेठो मा.वि. हो । यस विद्यालयको स्थापना वि.सं. २०३३ साल पौष १० गते तत्कालीन नेपाल पुनर्वास योजना कार्यालयका प्रमुख बुद्धि बहादुर बुढाथोकी ज्यूको पहल र सक्रियतामा भएको थियो । स्थापनाका आधारमा कञ्चनपुर जिल्लाको तेस्रो यस विद्यालयमा सुरुमा कक्षा ८ देखी १० सम्म पढाइ भइरहेको यस विद्यालयमा वि.सं. २०३९ सालदेखि ६ र ७ का कक्षाहरु सञ्चालन भएका थिए भने वि.सं. २०४० सालदेखि स्थानीय अभिभावकहरुको सक्रियतामा प्रा.वि. तह स्थापना भएको थियो । प्रा.वि. तहको पठन—पाठन सुरुदेखि टहरोमा हुँदै आइरहेकोमा वि.सं. २०४५ सालमा नेपाल पुनर्वास कम्पनीले विद्यालयलाई एउटा चारकोठे पक्की भवन निर्माण गरिदिएको थियो । विद्यालयको औपचारिक स्थापना स्वर्गवासी राजा श्री ५ वीरेन्द्रको जन्मोत्सवको दिन पर्ने भएकोले यस विद्यालयको बार्षिकोत्सव समारोह पौष १४ गते हुने गरेको छ ।

वि.सं. २०३४ सालमा स्थानीय अभिभावक र विभिन्न संघ संस्थाको सहयोगमा ५ कोठे भवन निर्माण भएको थियो । उक्त भवन संगै जोडेर २ कोठे भवन तत्कालिन जिल्ला पञ्चायत कञ्चनपुरले निर्माण गरिदिएको थियो । २०४९ सालमा विद्यालयले आफ्नै श्रोतबाट चार कोठे भवन तयार पारेपछि मात्र यस विद्यालयमा कक्षा १—१० सम्मका कक्षाहरु सञ्चालन गर्न सहज भएको थियो । विद्यालयमा कार्यरत शिक्षकज्यूहरु, स्थानीय अभिभावकहरु र चन्दादाताहरुको सहयोगमा यस विद्यालयले वि.सं. २०५० सालदेखी कक्षा ११ र १२ को समेत पठन पाठन गर्दै आइरहेको छ । फलस्वरुप यो विद्यालय सुदूरपश्चिमकै दोस्रो र देशभरीकै ३३ औँ उ.मा.वि. का रुपमा स्थापित भएको थियो । हाल नेपाल सरकारको मिति २०७७÷३÷३१ को मन्त्री स्तरीय निर्णय अनुसार यो विद्यालय नमुना विद्यालयको छनौटमा परिसकेको छ । यस क्षेत्रमा देशभरीका विभिन्न भागबाट विभिन्न कारणले कमजोर भएका आर्थिक रुपमा विपन्न र पीडित मानिसहरुको पुनर्वास भएकोले यस ठाउँको नाम पनि पुनर्वास भएको र अधिकांश पुनर्वासीहरुको बसोबास हुदै आएकाले पनि यस विद्यालयको नाम पुनर्वास जनता रहन गएको इतिहास पाइन्छ । विद्यालयको स्थापना कालदेखि हालसम्म विद्यालयको विकासमा विभिन्न सरकारी तथा गैर सरकारी संघ संस्थाहरु तथा स्थानिय अभिभावकज्यूहरुको अतुलनीय योगदान रहेको छ । यसका लागि सम्बद्ध सबैप्रति विद्यालय आभार व्यक्त गर्दछ ।

२.२ भौगोलिक अवस्थाः

श्री पुनर्वास जनता मा.वि. हाल नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेश अन्तर्गत कञ्चनपुर जिल्ला, पुनर्वास न.पा. वडा नं. ६ त्रिभुवनबस्ती टाउनमा अवस्थित रहेको छ । यो विद्यालय कञ्चनपुर जिल्ला सदरमुकाम भीमदत्तनगरदेखि झण्डै ७५ कि.मि. टाढा जिल्लाकै दक्षिण भेगमा रहेको छ । यस विद्यालयको सिमानालाई हेर्दा पूर्वमा भारतको दुधवा नेशनल पार्क, पश्चिममा बैलौरी नगरपालिका, उत्तरमा लालझाडी गाँउपालिका र दक्षिणमा पनि भारतकै दुधवा नेशनल पार्क रहेको पाइन्छ । यस विद्यालयको अवस्थिति २८ डिग्री ३६ मिनेट उत्तर देखी २८ डिग्री ४३ मिनेट उत्तरी अक्षांश र ८० डिग्री २२ मिनेट देखी ८० डिग्री ३० मिनेट पूर्वि देशान्तरमा रहेको छ ।

२.३ विद्यालय रहेको समुदायको बनोटः

श्री पुनर्वास जनता मा.वि. रहेको मुख्य ठाउँ पुनर्वास न.पा. वडा नं. ६ नै हो । विद्यालयमा वडा नं. ६ बाट मात्र नभई नगरपालिकाका अन्य विभिन्न क्षेत्रबाट पनि विद्यार्थीहरु पढन आउने गरेका छन् । जसले गर्दा विद्यालयको सेवा क्षेत्र सीमित छैन । पुनर्वास नगरपालिकामा पहाड र हिमालका जिल्लाहरुवाट बसाई सराई गरी बसेका बहुभाषिक, बहु—सास्कृतिक बहुजातीय र जाती जनजातीका समुदायहरुको बसोवास हुँदै आइरहेको छ । हरेक समुदायको आ—आफ्नै सामाजिक मूल्य मान्यता र सांस्कृतिक पहिचान रहेको छ तापनि यस ठाउँमा अनेकतामा एकता भने अवश्य पाइन्छ र यसको प्रभाव विद्यालयमा समेत परेको देखिन्छ । यहाँ बसोवास गर्ने सबै जातजातीको सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक स्थितिका साथै पेशामा पनि एकरुपता पाइँदैन । यहाँका धेरैजसो मानिसहरुको मुख्य पेशा कृषि भए पनि केही मानिसहरुले भने साना उद्योग व्यवसायलाई समेत अँगालेको पाइन्छ ।

यहाँको समुदायमा आ–आफ्नै धार्मिक र साँस्कृतिक कारणले विभिन्न किसिमका अन्धविश्वास तथा अन्ध परम्पराहरु पाइन्छन् जसले यहाँको सामाजिक विकासमा वाधा उत्पन्न गरेको छ । यसका अतिरिक्त यहाँको समुदायमा छोरा छोरीको बिचमा भेदभाव पाइने हुनाले यसको प्रत्यक्ष प्रभाव विद्यालयमा अध्ययनरत वालवालिकाहरुमा पाइन्छ । हाल आएर माथिकै कारणले विद्यालयको विद्यार्थी सङ्ख्यामा समेत उतार चढाव आउने गरेको छ । यस क्षेत्रमा ठूलो सङ्ख्यामा दलित, जनजाति र सुकुम्बासीहरुको बसोवास भएकोले उक्त समुदायबाट विद्यालयमा आउने अधिकांश छात्र÷छात्राहरुले कक्षा १२ सम्मको शिक्षा पुरा नगरी विद्यालय छोड्नु पर्ने स्थिति देखा परेको छ । समग्रमा यहाँ बस्ने दलित जाती तथा जनजाती आदि सबैको आर्थिक अवस्था ठिक नहुनु, संयुक्त परिवार प्रणाली हुनु, आमा बुबामा शैक्षिक चेतनाको कमि हुनु आदि कारणहरुले गर्दा बालबालीकाहरुको पढाइमा बाधा उत्पन्न हुने गरेको पाइन्छ ।

२.४ विद्यालय सेवा क्षेत्रः

यस विद्यालयको मुख्य सेवा क्षेत्रमा पुनर्वास नगरपालिका भित्रकै विभिन्न ठाउँहरु पर्दछन् । विद्यालय अवस्थित भएको ठाउँ वडा नं. ६ लगायत पुनर्वास न.पा. ५ र ७ बाट बढी विद्यार्थीहरुले यस विद्यालयमा अध्ययन गर्ने गरेका छन् । यस नगरपालिकाका अन्य वडाहरुबाट पनि यस विद्यालयमा विद्यार्थीहरु आउने गरेका छन् साथै छिमेकी जिल्ला कैलाली लगायत पहाडी जिल्लाहरु बझाङ, बाजुरा, बैतडी, डोटी, अछाम, डडेल्धुरा आदी ठाउँबाट पनि यस विद्यालयमा कक्षा ११ र १२ मा विद्यार्थीहरु पढ्न आउने गरेका छन् । त्यसैले यस विद्यालयको सेवा क्षेत्र भित्र पुनर्वास नगरपालिका बाहेक पहाडी जिल्लाहरु प्नि पर्दछन् । यसका अतिरिक्त विद्यालयको नक्साङ्कनका आधारमा र विद्यालयमा पढन आउने बहुसङ्ख्यक विद्यार्थीहरुका आधारमा यस विद्यालयको मुख्य सेवा क्षेत्र भित्र पुनर्वास नगरपालिका अन्तर्गत वडा नं. ५, वडा नं. ६ र वडा नं. ७ का ठाउँहरु पर्दछन् ।

२.५ विद्यालयमा सञ्चालित कार्यक्रम

यस श्री पुनर्वास जनता मा.वि मा प्रारम्भिक वालशिक्षा÷पूर्व प्राथमिक देखि कक्षा १२ सम्मको औपचारिक शिक्षा र विशेष शिक्षा अन्तर्गत बहिरा स्रोत कक्षा (१ देखि ५)का कार्यक्रमहरु सञ्चालित हुँदै आइरहेका छन् । साविक उच्च मा.वि. अर्थात कक्षा ११÷१२ मा यस विद्यालयमा शिक्षा, मानविकी र व्यस्थापन संकायका मात्र कार्यक्रमहरु सञ्चालित रहेका छन् । विशेष शिक्षा अन्तर्गत बहिरा कक्षाका कार्यक्रमहरु सञ्चालित छन् ।